Etxauriko udalerrian oso proiektu polita abian jarri dute: Oroitzapen biziak. Bertan, ibarreko emakumeen bizitza-istorioak erreskatatu, zaindu eta ezagutarazten dira, horietako asko funtsezkoak baitira komunitatearentzat, eta, hala ere, kontakizun ofizialetatik kanpo baitaude. Horietako bat gure gaurko gizalaba dugu: Maria Luisa de Aragon Barroeta Aldamar. Elioko anderea eta Balberroko bizkondesa zena.
Bere bizitzari buruz oso datu gutxi iritsi zaizkigu. Badakigu 1937an hil zela, ez zuela ondorengorik izan eta Elioko anderea izan zela Luis Elio Magallonekin ezkondu ondoren, Val de Erroko XVII. Bizkondea zena, eta Madrilgo bizilaguna. Senarrak ibilbide politiko aipagarria izan zuen. Izan ere, Espainiako Senatuak bere espedientea gordetzen du, eta Nafarroako bere ordezkaritza 1903 eta 1920 bitartean erregistratzen du.
Beraz, ezkontza hark noblezia maila izateaz gain, bizitza publikoan parte hartzen zuen familia batean kokatu zuen. Garai hartako kronikek Luisa eta bere senarra aipatzen dituzte Zarautzen uda sasoia igarotzen zuten familia aristokratikoen artean. Casa Torresko markesen lagunak ziren, eta Donostian antolatutako ekitaldietan parte hartzen zuten, Espainiako errege-erreginak bertan zirela.
Hala eta guztiz ere, bikoteak porrot egin zuen, eta dibortziatu egin zen. Hura eskandalua! Erabaki hura ohiz kanpokoa izan zen, eta oso asaldagarria garai hartarako. María Luisa bakarrik geratu zen, eta bere estatus maila desagertu zen. Agian horregatik bere izena, kontakizun batzuetan, emakume harroaren edo nortasun gogorrekoaren irudiarekin lotuta geratu da. Baina ulergarria da. Urte haietan emakume dibortziatua izateak, seme-alabarik gabekoa eta bakarrik egoteak estigma sozial oso astun bat zekarren. Beraz, dibortzioa ez zen haustura intimo bat bakarrik, baita erakusketa publiko bat, seinalatze bat eta, kasu askotan, betiko markatzen zuen zauri bat ere.
Hori zela eta, ematen zitzaion izaera hori defentsa-modu bat ere izan zitekeen, gidoitik ateratzen ziren emakumeei irtenbide duin gutxi eskaintzen zien mundu batean irauteko modu bat. Gaurdanik, Luisa de Aragón emakume printzipioduna da, eta erabaki zailak hartzeko eta azkeneraino eusteko behar den ausardiarekin, nahiz eta hori larrutik ordaindu. Dibortziatua eta seme-alabarik gabe hil zen 1937an. Gaur egun bere izena berreskuratzea ez da epaitzea edo idealizatzea, baizik eta bere historia ulermenetik kontatzea, eta ez aurreiritzitik.