Historiak daramatzaten gorputzak: gizartearen eragina gure osasunean
1.Gure gorputzek ere historia dute
Gaur, ziurrenik pertsona askok noizbait bizi izan dugun zerbaiti buruz hitz egin nahi dugu: gure kezkak, beldurrak eta bizi ditugun egoerak gorputzean nola adierazten diren.
Giharretako mina, digestio-arazoak, etengabeko nekea, lo egiteko zailtasunak, masailezurreko tentsioa edo neke-sentsazio orokorra.
Askotan, sintoma horiek arazo indibidual gisa interpretatzen ditugu. Estres handiegia dugula pentsatzen dugu, ez dakigula emozioak behar bezala kudeatzen edo erlaxatzen ikasi behar dugula.
Baina gaur beste galdera bat planteatu nahi dut: eta gure ondoezaren zati batek bizi garen munduarekin ere zerikusia izango balu?
Izan ere, gure gorputzak ez daude errealitate sozialetik isolatuta. Lan-baldintzek, desberdintasunek, gatazka politikoek, harreman sozialek eta bizitzan zehar pilatzen ditugun esperientziek eragina dute gure gorputzetan.
Eta hemen bi ikuspegi nagusi txertatu nahi ditut:
Lehenengoa, belaunaldien arteko ikuspegia. Trantsizio garaian, industria-krisietan edo GIBaren epidemiaren lehen hamarkadetan gaztaroa bizi izan zuen pertsona batek ez ditu nahitaez gaur egun emantzipatzen, etxebizitza bat lortzen edo lan egonkorra aurkitzen saiatzen ari den gazte baten ziurgabetasun berberak bizi izan.
Bigarrena, ikuspegi intersekzionala. Ez baita nahikoa gazteei, adinekoei, emakumeei edo migratzaileei buruz hitz egitea, talde homogeneoak balira bezala.
Ez da gauza bera egonkortasun ekonomikoarekin zahartzea edo pobrezia-egoeran zahartzea. Ez da gauza bera familia-sarea duen gazte bat izatea edo laguntza-sarerik gabeko gazte migratzaile bat izatea.
Horregatik, gaur galdera honi erantzuten saiatuko gara: nola eragiten dute gure bizipen sozialek gorputzean, eta zer egin dezakegu, banaka zein kolektiboki, geure burua zaintzeko?
2.Zer da somatizazioa? Gorputza ez dago gizartetik bereizita
Somatizazioaz hitz egiten dugunean, faktore psikologikoekin eta emozionalekin lotuta ager daitezkeen sintoma fisikoez ari gara. Gure organismoak mehatxagarritzat hartzen dituen egoeren aurrean erantzuten du. Giharretako tentsioa, loaren alterazioak, digestio-aldaketak edo aktibazio fisiologiko handiagoa senti ditzakegu.
Erantzun horiek benetakoak dira eta oinarri biologikoa dute. Hala ere, garrantzitsua da argitzea sintoma fisiko guztiak ez direla somatizazioaren ondorio, eta ez dugula edozein min edo ondoez automatikoki estresarekin lotu behar. Sintoma iraunkorrek osasun-profesionalen balorazioa behar izan dezakete.
Baina bada bereziki azpimarratu nahi dudan zerbait: ezin ditugu estresaren aurrean ditugun erantzunak erabat ulertu pertsonen bizi-baldintzei eta kontestuari erreparatu gabe. Pentsa dezagun hamarkadetan zehar zaintza-lanak bere gain hartu dituen emakume batean. Etxetik kanpo eta barruan lan egin du, eta askotan bere beharrak bigarren mailan utzi ditu.
Edo pentsa dezagun aldi baterako kontratuak bata bestearen atzetik dituen gazte batean. Ezin da emantzipatu, eta, ahaleginak egin arren, ez du lortzen irudikatzen zuen etorkizuna eraikitzea.
Biek antsietatea, nekea edo atseden hartzeko zailtasunak izan ditzakete, baina haien esperientziak, baliabideak eta ondoezaren arrazoiak ez dira nahitaez berdinak. Hemen karga alostatikoa izeneko kontzeptua sar dezakegu: estresari erantzuteko sistemak behin eta berriz edo denbora luzez aktibatuta egotearen ondorioz organismoan gerta daitekeen higadura fisiologikoa.
Horrek ez du esan nahi gorputzak esperientzia bakoitza hitzez hitz gordetzen duenik, baizik eta estresarekiko esposizioaren historiak gure osasunean eragina izan dezakeela. Eta historia hori ez da indibiduala bakarrik. Dimentsio soziala eta kolektiboa ere badu.
3.Intersekzionalitatea: gorputz guztiek ez dituzte zama berberak jasaten
Eta beste ikuspegi kolektibo bat gehitu behar dugu: intersekzionalitatea.
Kimberlé Crenshaw-ek garatutako kontzeptuak ulertzen laguntzen digu desberdintasun-sistema desberdinak. Arrazakeria, sexismoa edo klase sozialaren araberako diskriminazioa nola gurutzatzen dira eta gurutzatze horiek esperientzia zehatzak sortzen dituzte. Eta hori bereziki garrantzitsua da osasunaz hitz egiten dugunean.
Pentsa dezagun, adibidez, zaintzaren sektorean lan egiten duen 55 urteko emakume migratzaile batean. Bere esperientzia ezin da azaldu emakumea izateagatik soilik, migratzailea izateagatik soilik edo adin jakin bat izateagatik soilik. Lan-baldintza prekarioek, familia-erantzukizunek, administrazio-zailtasunek, arrazakeriak eta atseden hartzeko aukera urriek aldi berean baldintza dezakete bere egunerokoa. Egoera horiek estresarekiko esposizioa areagotu eta suspertzeko aukerak mugatu ditzakete.
Orain, pentsa dezagun egoitza batean bizi den adineko emakume lesbiana batean. Zahartzaroarekin lotutako beharrizanez gain, agian bere buruari galdetzen dio ea bere bizitza afektiboaz askatasunez hitz egin dezakeen, bere bikotekidea aitortuko duten edo langileen aldetik errespetuzko tratua jasoko duen.
Norberaren identitatearen alderdi garrantzitsuak ezkutatzeko beharra tentsio- eta isolamendu-iturri bihur daiteke. Eta garrantzitsuena da ulertzea esperientzia horiek ez direla zailtasunen batuketa hutsa.
Desberdintasunak gurutzatu egiten dira, eta zaurgarritasun-egoera bereziak sortzen dituzte, baina baita erresistentziarako eta elkarri laguntzeko aukera desberdinak ere. Ez ditugulako diskriminazioa jasaten duten pertsonak sufrimenduaren ikuspegitik soilik aurkeztu behar.
Erresistentzia-estrategiak, sare komunitarioak, ezagutza partekatuak, laguntza-harremanak eta eraldaketa sozialerako esperientziak ere badaude.
4.Gaur egungo testuinguru soziopolitikoa: etengabeko alerta-egoeran bizitzea normalizatzen ari gara?
Gaur egungo testuinguruari begiratzen badiogu, kezka eta ziurgabetasuna sor ditzaketen hainbat egoera aurkituko ditugu: etxebizitza eskuratzeko zailtasunak, lan-prekarietatea, gatazka armatuak, krisi klimatikoa, diskurtso diskriminatzaileak eta informazio kezkagarriaren etengabeko esposizioa pertsona askoren kezken parte dira.
Baina, berriro ere, ez diete pertsona guztiei modu berean eragiten. Kezka antzekoa izan daiteke, baina baldintza materialak eta erantzuteko aukerak desberdinak dira.
Eta bada beste kontu garrantzitsu bat. Arazo sozialak norbanakoaren erantzukizun bihurtzen ari gara?
Estresa kudeatzen ikasteaz asko hitz egiten dugu, baina agian gutxiago hitz egiten dugu estres hori sortzen duten baldintzei buruz.
Norbaiti gehiago atseden hartzeko gomendatu diezaiokegu, baina zer gertatzen da bere ekonomia sostengatzeko hamabi orduz lan egin behar badu?
Antsietatea murrizteko gomendatu diezaiokegu, baina zer gertatzen da etengabeko diskriminazio-egoerak bizi baditu?
5.Amaiera: auto zaintzatik belaunaldien arteko zaintza komunitariora
Amaitzeko, ideia bat berreskuratu nahiko nuke: gure gorputzek historia bat dute, baina historia hori ez da indibiduala bakarrik. Jaio garen baldintzek, aurkitu ditugun aukerek, bizi izan ditugun desberdintasunek eta eraiki ditugun harremanek zeharkatzen dute. Horregatik, ongizateaz hitz egiten dugunean, emozioak kudeatzeko gaitasun indibidualetik harago begiratu behar dugu.
Eskubideez, etxebizitzaz, enpleguaz, osasunerako sarbideaz, laguntza-sareez eta parte-hartze komunitarioaz hitz egin behar dugu. Eta hemen uste dut belaunaldien arteko ikuspegiak zerbait oso baliotsua eskain diezagukeela.
Belaunaldiak elkarren aurka jarri beharrean, esperientziak partekatzeko espazioak sor ditzakegu. Adineko pertsonek borroka sozialen memoria, antolakuntza-estrategiak eta hamarkadetan zehar eraikitako ikaskuntzak parteka ditzakete. Gazteek, berriz, zaintzak ulertzeko beste modu batzuk, parte hartzeko tresna berriak eta gizarte-agindu jakin batzuk zalantzan jartzeko bestelako ikuspegiak ekar ditzakete. Ikuspegi intersekzionaletik, gainera, aitortu behar dugu pertsona guztiak ez garela abiapuntu beretik hasten, eta ez ditugula baliabide berberak.
Horregatik, zaintza kolektiboek desberdintasunak kontuan hartu behar dituzte, eta espazio komunitarioak benetan irisgarriak eta seguruak izatea bilatu.
Eta berriz ere azpimarratuko dut: Agian, gure gorputzei entzutea ez da barruan gertatzen zaigunari arreta jartzea soilik, baizik eta gure inguruan gertatzen denari begirada kritiko batekin erreparatzea ere.