Kamera bere ingurune hurbilaren behaketa tresna bat bezala erabiltzen du; ikuslearen begirada une zehatzetan pausatzen du eta haren esku uzten du gertatzen ari den horren interpretazioa. Hala egin zuen lehenengo filmean, Young&beautiful; gero eta bakartuagoa den gizarte baten ondorioak pairatzen dituen belaunaldi baten erretratua, harena den belaunaldia. Kamera hartu, eta lagunak grabatu zituen horretarako. Izan ere, ingurukoa, ezagutzen duen hori erabiltzen du lehengai gisa Lameirok. Film hura estreinatu eta hamar urtera, bigarren zatia prestatzen ari da, oraingoan haren ekoiztetxe propioaren zigiluarekin joanen dena, Hiruki Films. Bien bitartean, askotariko lanak egin ditu, Berri Txarrak taldearen azken bira islatu zuen Dardarak-etik hasi eta arte garaikidearen erakusleiho den Iruñeko Topaketen karietara sortu duen Izena duen guztia da proiekturaino. Baluarte aretoan ikusgai dagoen Topaketen Memoria Artistikoa erakusketan bertan bildu gara Lameirorekin.
Izena duen guztia da izeneko instalazioa paratu duzu Baluarten, 2024ko Topaketen Memoria Artistikoaren baitan hautatu den proiektuetako bat. Zer da, zehazki, instalazio hau?
Eskaintza moduko bat da, Mexikoko Coatlicue jainkosari eta gure Mari jainkosari egindakoa. Bi pantaila ditu eta aldi berean gauzak gertatzen joaten dira.
Tania Hernandez mexikarrarekin batera sortu duzun proiektua da. Nola suertatu da elkarlana?
Lagun minak gara aspalditik. Dokumental masterra elkarrekin ikasi genuen Bartzelonako Pompeu Fabran, eta ordutik gara lagunak. Elkarren proiektuetan parte hartu izan dugu, beti partekatzen ditugu gure prozesuak, dossierrak… Iruñeko topaketetan nengoela, Blanca Solares filosofoaren hitzaldi batean, Coatlicueri, Malincheri eta Guadalupeko ama birjinari buruz hizketan ari zela, Andres Ortiz Osesen ikerketa aipatu zuen. Eta hor ikusi nuen zirrikitu bat, aukera bat Taniak eta biok elkarrekin zerbait egiteko, gure bi munduak elkartzeko nexo moduko bat.
Sorkuntza oso modu berdintsuan ulertu behar da horretarako, irudiek elkarren artean solas egiten baitute lan honetan.
Bai, ikuspegi bat daukagu komunean, eta ez bakarrik zinemagintzan, baita munduarengandik nahi dugun horretan eta eraiki nahiko genukeen gizartearen inguruan ere. Bi jainkosa horiek gure egungo gizartean uzten dituzten aztarnak bilatu ditugu, alde batetik, eta, bestetik, saiatu gara izendatzen eraiki nahiko genukeen gizartea. Badaukagu zinemagintzaren inguruko ikuspegi partekatu bat, baina baita ere munduaren ingurukoa.
Naturak presentzia nabarmena dauka, bai lan honetan, baita zuk egin ohi dituzunetan. Zergatik du hain garrantzi handia zuretzat?
Gure mundu ikuspegian, naturaren eta hiriaren arteko banaketa artifiziala da. Alde batetik, hori, eta bestetik, pieza honetan zehazki, gaur egungo gizarte sekularrean, norbaiti zerbait eskatu nahi diogunean, izan jainkosa hauei edo beste edozein jainkori, nola egiten dugun ikertu nahi genuen. Niretzako, konexio hori beti pasatzen da naturatik. Eta natura ez da bakarrik basoaren erdian aurkitzen den hori, baita, filmean agertzen den bezala, Txantrean dagoen eremu huts batean dagoena. Izan ere, han ere hazi daitezke sendabelarrak, autoen artean.
Zure kamera zirrikitu horiei begira jartzen duzu, hirian natura agertzen den arrakala horretara begira. Kameraren erabilera berezia da hori, ezta?
Bai. Kasu honetan, Barandiaranen esaldi ospetsu bat hartu dugu oinarri bezala: “Izena duen guztia omen da”. Guk omen hori kendu diogu; absolutuago izateko, nolabait. Izendatzen duzuna benetako bilakatzen da, egia bilakatzen da, eta zirrikitu horretatik begiratu eta garrantzia ematen badiozu, mundura ekartzen duzu. Non begiratzen duzun, garrantzia ematen diozu, eta horrek esanahi bat eraikitzen du.
Zinemako lengoaian, enkoadraketan sartzen den horri ematen zaio garrantzia.
Bai, eta, aldi berean, bai niretzat bai Taniarentzat, garrantzitsua da gure ingurumenarekin lan egitea. Mexikon eta Euskal Herrian egin dugu lan, baina biok ezagutzen ditugun pertsonekin eta lekuetan, gure familiekin edo lagunekin, inguruan ditugun gauzekin. Ez gara ezezaguna den herri batera joan, ez ditugu bertako istorioak hartu eta testuingurutik atera. Guretzako garrantzitsua da gazteleraz conocimiento situado esaten zaiona, tokiko ezagutza hori edukitzea.
Nola ulertzen duzu zinema egiteko modua?
Oso galdera orokorra eta erantzuteko zaila da, baina esango nuke ezagutzen dudanarekin lan egitea garrantzitsua dela niretzat. Adibidez, Berri Txarrak-en Dardara filma egin nuenean, bost herrialdetan egon ginen, eta ezezaguna zen jendearekin lan egin behar izan nuen. Bortitza izan zen hori momenturen batean, baina proiektuaren muina zen eta ez zegoen beste modurik. Hala ere, horregatik, egin behar izan nuen lehenengo gauza izan zen grabatu behar nituen pertsonekin harreman bat eraikitzea, haiek nigan konfiantza izatea eta nik haiek ezagutzea, ez egiteko azalekoa den zerbait. Film hori kenduta, nire lanak beti izan dira nire lagunekin eta ezagutzen ditudan lekuetan. Bakoitzaren tokitik edo errealitatetik abiatzea da garrantzitsua.
Zergatik? Zer ematen dizu lan egiteko modu horrek?
Ezagutza ematen dit, egiten ari naizen horren ingurukoa. Baina, batez ere, kontrakoa kolonialismo modu bat da, edo estraktibismo modu bat izan daitekeelako. Etikoki, ez zait erabat zuzena iruditzen. Ez dut esaten hori egiten duten zinemagileek arazo etiko bat dutenik, baina nik lan egiteko dudan moduan erabat ziur egon beharra naiz kontatzen ari naizena erabat ezagutzen dudala. Ezin naiz iritsi, irudi batzuk hartu eta alde egin. Denboran iraungo duen erlazio bat eraikitzea gustatzen zait.
Zinema egiteko moduaren inguruan daukagun ideiatik aldentzen den zerbait da. Zein momentutan garatu zenuen zure ikuspegia?
Oso garrantzitsua izan zen Pompeu Fabran ikasi nuen masterra, Sorkuntza Dokumentalaren ingurukoa; eta bertan izan nituen irakasleak. Adibidez, Mercedes Alvarez, Iruñeko zinemagilea dena; edo Marta Andreu, niretzat oso garrantzitsua izan zena. Nire irizpidea, bestalde, zinematik kanpo irakurri eta ikusten dudanak elikatzen du. Dena dago konektatua. Ezin duzu politikoki zerbait pentsatu eta kontrakoa egin. Esaterako, ezin zara kolonialismoaren eta kolonialismoak sortzen dituen ondorioen kontra egon –adibidez, Palestinako genozidioa– eta gero, zure lanean edo zinemagintzan, eskala txikiagoan bada ere, dinamika horiek errepikatu.
Lengoaia propio bat bilatzerakoan, erreferenteak ezinbestekoak dira. Zeintzuk izan dira zureak?
Beti daude hor film zehatz batzuk, baina, orokorrean, zinemagile moduan, oso basic bada ere, Jonas Mekas eta Agnes Varda esango nituzke. Beraiek asko lan egin zuten euren bizitzekin, etxean egindako zinemarekin eta ingurumenarekin. Jonas Mekasen film guztiak bere ingurumena dira. Gero, seguru ahazten zaidala norbait… Adibidez, Pasolinik asko eragin zidan erreferente etiko moduan.
Zinemagintza modu horrek asko du behaketatik. Pazientzia handia behar da gauzak gertatzen diren momentuan gertatzea itxoiteko, eta une horietan prest egoteko gertatzen ari den hori erretratatzeko.
Bai; oso garrantzitsua da nonbait egoten naizenean presentzia lantzea. Presente egotea momentuan, erne eta arretarekin. Adi egotea. Filmaketa egunak meditazio modu bat dira. Oso presente nago momentu horretan, ez nago telefonoari kasu egiten, ez nago beste inon. Badira galtzen dituzun gauzak, batzuetan kamerarekin berandu heldu zara… Irakasle bat izan nuen, Marcel Lozinski, poloniarra, eta bazuen kontzeptu bat zela errealitatea dentsifikatzea. Baldin badakizu zerbait gertatuko dela, zilegia da akzio hori probokatzea. Nire lehenengo filmarekin ez nuen hori egin, niretzat errealitatea zen garrantzitsua. Bi urtez egon nintzen, nire lagunekin nengoen bakoitzean kamera gurekin zegoen. Baina orain jada ezin dut hori egin. Aukerak ematen dizkiot neure buruari gauzak probokatzeko, baldin eta berdin gertatuko badira nik probokatu gabe ere.
Zeharkatzen gaituzten garaien kontra doan jarduteko modu bat dela iruditzen zait. Erresistentzia modu bat, kasik.
Batzuetan frustragarria da, denbora behar duzulako. Ez da bi orduan egin dezakezun zerbait. Egon zaitezke sei orduz, bakarrik azken ordu erdia grabatu eta 10 minutu baliagarri izan. Ez ditut grabaketa orduak pilatzen. Digitalak horretarako aukera ematen dizu, baina analogikoan grabatzen duzunean hori dirutza izanen litzateke. Digitalarekin ere ez nuke eginen, hala ere. Atmosfera bat probokatzea da kontua, eta orduan grabatzea.
Young&beautiful filmean belaunaldi zehatz bati erreparatu zenion, zureari. Zer kontatu nahi izan zenuen?
Gizarteari kritika bat egin nahi nion. Ez nuen espero filmak ezer aldatuko zuenik, baina oihu bat baino gehiago izatea ere nahi nuen. Zerbait eraikitzea, samurtasunez eta jendeari erakutsiz gure zaurgarritasuna. Momentu hartan sentitzen genuen ezinegona islatu nahi izan nuen. Gaur egun ere sobera aldatu ez den ezinegon bat.
Horrela grabatzen duzunean, oso zirraragarria izan behar du kamera aurrean zerbait gertatzen denean, zerbait harrapatzea lortzen duzunean, ezta?
Bai, oso momentu berezia da hori. Eta gertatu daiteke momentuan oso berezia iruditu zaizun zerbait etxean berrikusterakoan ez izatea horrenbesterako… Baina bai. Dardara grabatzen ari nintzenean, gogoratzen dut une bat bihotzeko bat ematen ari zitzaidala uste izan nuena. Kontzertu batean geunden, Los Angelesen, eta filmetik kanpo gelditu zen pertsonaia batekin geunden. Hari lasai egoteko esan nion, disfrutatzeko kontzertuaz. Ba, une batean, pogo batean sartu zen eta nik sentitu nuen bihotza estutzen zitzaidala irudi horiekin. Arnasten hasi nintzen… Gero Interneten begiratu nuen eta ohartu nintzen antsietatea izan zela. Japonian ere gertatu zitzaidan. Emakume bat grabatzen ari nintzen kontzertuan. Gorka Urbizuk kanta aurkeztu zuen, baina hark ez zuen ulertu zein kantaz ari zen, eta jotzen hasi zirenean, pila bat hunkitu zen. Negarrez hasi zen. Ni ere, haren aurpegia ikusita, negarrez hasi nintzen. Une horiek oso bereziak dira: esperoan zaude, eta, bat-batean, gertatzen da.
Zure bizitzako zein momentutan erabaki zenuen kamera, zinea izanen zela zure lengoaia artistikoa garatzeko tresna?
Nik uste dut une gako bat izan zela Pasoliniren Uccellacci e uccellini filma ikusi nuenean. Oso gaztea nintzen orduan, 14 urte inguru izanen nituen. Ez nuen ia deus ulertu. Nire aitak azaldu behar izan zidan; izan ere, ez zen 14 urterekin ikusteko film bat. Baina ikusi nuen zinema tresna artistiko bat izan zitekeela, ez bakarrik istorioak kontatzeko modu bat. Artea beti gustatu izan zait txikitatik, izan pintura edo idazketa. Batxilergo artistikoan hasi nintzenean, bideoa zuten materiak ziren gehien gustatzen zitzaizkidanak. Mercedes Alvarezen lanak ere eragin zidan, sorkuntzazko zinema dokumentala deskubritzea, eta ikustea zinema dokumentala egin zitekeela izugarrizko aurrekonturik gabe, kamera batekin bakarrik, Jonas Mekas edo beste zinemagile asko bezala.
Zinema esan, eta gehienoi ohiko zinema-aretoetan aurkitzen hori datorkigu burura…
Bai, hori da. Hain zuzen, gaur nire amarekin egon naiz bazkaltzen, eta nire instalazioaz hitz egiten aritu gara. Esan dit ongi legokeela egin duguna azaltzea, hark ez duelako ezer ulertu; kar-kar. Nire ama asko joaten da erakusketetara, badu jakintza bat. Baina zu erakusketetara joaten zarenean ez dizu inork azaltzen ezer, ez da beharrezkoa. Egungo artea ez da bakarrik El Pradon aurkitzen duzuna. Eta zinemarekin gauza bera gertatzen da, zinema gauza asko izan daiteke, ez bakarrik zinema narratiboa eta komertziala; hori ere oso ongi dago eta nik ere maite dut, baina badaude beste zirkuitu eta pelikula batzuk.
Zergatik diogu hainbesteko beldurra gauzak ez ulertzeari? Gehien errepikatzen den beste gauzetako bat, arte garaikideaz ari garenean, da: “Hau edonork egin dezake”.
Bai; kar-kar. Nik ez dut hori kritikatzen ere, niri askotan gertatzen zait. Zerbait ikusi eta ez dudanean ulertzen, frustrazioa sortzen da. Bestalde, pieza batzuekin baliteke ez konektatzea, hori ere gertatzen da. Eta nire piezekin ere gertatu daiteke, noski. Niri ere jarri izan didate komentarioetan, Young&beautiful-en inguruan: “Nik ere hau egin nezake nire lagunekin”. Tira, ba, primeran, egizu… Nik ez dut ezer asmatu, ikuspuntu bat da.
Kritikak nola daramatzazu? Eragiten dizute?
Ez… Ez didate inoiz ezer mingarririk esan. Baina ulertzen dut jendeari ez gustatzea ere; grazia egiten didate horrelako komentarioek. Noski, film bat egiten badut eta dena iritzi ezkorrak badira, ez dit graziarik egingo, baina horrelako komentarioekin ez dut arazorik.
Etorkizunera begira, norantz bideratu nahiko zenuke zure ibilbidea?
Nire ibilbidea ez dakit, baina, oraingoz, La belleza izeneko film bat egiten ari naiz, Young&beautiful-en bigarren zatia izanen dena. Pertsona berekin egiten ari naiz, film hartatik hamar urtera. Momentuz, horretan buru-belarri nabil.