Asko ezagutzen dugu Nafarroako Konkista, baita Erreinuak bere instituzio propioak galtzeko izan zuen prozesua ere, bereziki 1841eko erreinu tituluaren galera. Baina gure historiak baditu beste pertsonaia eta ibilbide batzuk, ez ditugunak gehiegi aipatzen gure herriaren historia. Kasu honetan, Baxe Nafarroako instituzioetan jarriko dugu fokoa eta zehazki frantziar estatuarekin eta bere espresio liberalarekin, hau da, iraultzaren ondoko espresioarekin, izan zituen tirabirak.
Istorio hau berria izan ahal da gure entzule askorentzat, baina Euskal Herriak izan zituen instituzionalitateak ulertzeko ezinbestekoa da, eta ipar zein hego euskal herriak duten elementu eta prozesu komunak analizatzeko ere.
Testuinguru orokorra
1512-1522. urteetako konkista gerraren ostean, Baxe Nafarroa izan zen Nafarroako Erreinua mantendu zuen lurraldea (Berez okupatua izan zen 1528ra arte). Foix-Labrit erret-familiako Labriteko Juana Borbon familiako buruarekin ezkondu zen, Vendomeko dukea zena. Hauen semea izango da Enrike III-a, Frantziarrentzat IV-a izanen dela, Frantziako errege bihurtuko baita.
- Katolizismoa hasieran baina higanota bihurtu zen, hau da protestante
- Frantziako erlijio gerretan bando protestanteko buruetako bat
- Frantziako lehenengo errege Borboia
- Katolizismora konbertitu “Merezi du Parisek meza bat”
Hala ere, guzti hau garatzen zen bitartean, Baxe Nafarroak bere autonomia politiko eta instituzionala mantentzen zuen, Frantziarekin lotura handiak izan arren (errege berdina).
- urtean, Luis XIII.a errege zelarik, Nafarroako independentziarentzako azkeneko eraso bat eman zen. Urriaren 15arekin, Pau-n zeuden Nafarroako Gorteak indarrez hartu zituen, eta Batasunaren Ediktu bat inposatu zien, Biarnoren eta Baxe Nafarroaren anexio suposatzen zuena, Frantziar koroan.
Hala ere, eta espainiar kasuan ikusten genuen bezala, Baxe Nafarroak autonomia politikoa mantendu zuen, independentea ez bazen ere, eta Frantziako erregeek “Nafarroako eta Frantziako Erregeak” titulua jarraitu zuten erabiltzen.
Aipatu beharra dago, prozesu zentralizatzaile berdinean gertatzen dela Matalazen matxinada Zuberoan, 1661. urtean, gaur egun abesti herrikoi batean ikusten duguna:
Dolü gabe hiltzen niz,
bizia xiberuarendako
emaiten baitüt.
Agian, agian, egün batez
jeikiko dira egiazko xiberutarrak,
egiazko eüskaldünak,
tirano arrotzen ohiltzeko
eta gure aiten aitek ützi daikien
lurraren popüliari erremetitzeko.
Frantziar iraultzan talka
Testuinguru honetan iristen gara 1789. urtera, mundua aldatu zuen urtera. Europa, eta ein txikiago batean mundua, Parisera begira dago, baita baxenafarrak ere.
- urtean, Frantziak eta Nafarroa Behereak mende bat baino gehiagoz monarkak eta kanpo-politika partekatu dituzte, baina horrek ez du eragin haien tradizio kultural eta historikoak bateratzea. Justu kontrakoa, bereiziak mantendu dira, Frantziako Iraultzarekin amaituko duten errealitate instituzional bereiziak direla eta.
Alde batetik, Frantziako erresumaren eta ondorengo errepublikaren errealitatea aurkitzen dugu, bi mende daramatzana boterea zentralizatzeko prozesu batean sartuta. Parisen bere oinarri politiko eta ekonomikoekin, frantziar tradizioak gainontzeko lurraldeekin dituen ezberdintasunak areagotu egiten dira. Horrela, zentralizazioaren eta uniformetasunaren aldeko interes berezia aurkitzen dugu, ez bakarrik politikoa, baita kulturala, identitarioa, linguistikoa eta abar ere. Haien aburuz, tradizio hori “frantsesetik” abiatzen da, historikoki frantses erregeen kontrolpean lurraldean bizi diren eskualdeetako errealitateak baztertuz edo gutxietsiz, besteak beste bretoiak, alemaniarrak, okzitanoak edota korsikarrak.
Bestalde, Nafarroa Behereari dagokionez, zeharo bestelako errealitatea aurkitzen dugu. Lurralde txikia da, erresuma handiago baten partetzat jotzen dena, bitan zatitua, munduko potentzia handien parte diren bi monarkiengatik. Bere lege eta tradizio propioak, bere erakunde propioak eta bere hizkuntza bereizgarria gordetzen ditu. Frantziarrekin erregeak partekatzen dituen arren, ez dago bere instituzioen barruan eta, beraz, bere nortasuna eta tradizioa mantentzen ditu.
Eta ezberdintasun horiek gutxi ez balira, Frantziako Iraultzaren etorrerak eta erregimen liberal baten ezarpenak, bere tradizio berriarekin, Nafarroa Ultrapirenaikoaren instituzioen tradizioekiko enfrentamendu gaindiezina dakarkigu. Liberalek, laburki garatutako kontzeptu kulturalak aplikatzen dituzte, hala nola norbanakoaren askatasuna edo hauen arteko berdintasuna. Horrela, eztabaida honetan duten jarrerek erakusten digute gobernua ulertzeko modu bat, askatasun eta eskubide indibidualetan oinarritua, mundu guztiak egikaritzeko eskubidea izan behar duena.
Hala ere, Etienne Polverelek Nafarroako Erresumaren Konstituzioari eta Frantziarekin dituen harremanei buruzko Azalpenean ongi adierazten duen bezala, Nafarroak bere burua tradizio instituzional eta legegile batzuen oinordeko ikusten du, eta horiek justifikatzen dute bere autogobernurako eskubidea izateko. Beren foruak dira, eta ez Frantziako Konstituzioak edo beste edozein pieza legegilek, beren burua gobernatzeko eskubide hori ematen dietenak. Beraz, ez dira eskubide indibidualetan oinarritzen, errealitate historiko batean baizik, Nafarroa Behereko jendeen eskubide kolektibo batzuez mintzo dena.
Zein izan zen beraz, Nafarroako Erreinuaren posizioa?
Testuinguru horretan, eta Nafarroak bere foruak defendatu nahian Frantziako Asanblea Nazionalaren inguruan boterea zentralizatzearen aurrean (konstituzio bat sortzen baitzuen) nafarrek ordezkaritza bat bidali zuten Versaillesera, beren eskubideak aldarrikatu eta beren erakunde eta legaltasun propioak gordetzeko helburuarekin. Ordezkaritza honetan, Etienne Polverel dugu, Nafarroako Erresumako Sindikoa eta Nafarroako Erresumaren Konstituzioa eta Frantziarekiko harremanen Erakusketaren egilea; Nafarroako erakundeek sei mila kopia egin zituzten haren zabalkunderako.
Testuak, Batzar Nazionalak ideien aurka doana, eskualde-eskubideak eta Nafarroako Erresuma bera indargabetzea helburu zuena, hurrengoa defendatzen zuen:
- Nafarroa bitan banatutako Estatu libre eta subirano bat dela
- Haien oinarrizko legeak Foruak direla
- Nafarrak ez direla ez frantsesak ez gaztelarrak
- Nafar Estatu Orokorrak edo Nafar Gorteak zirela subiranotasunaren ordezkari bakarrak
- Nafar estatuko hizkuntza euskara dela
Horrela, Nafarroa ez zen Asanblada Nazionalak proposatutako Konstituzio frantziarraren aurka agertzen, baizik eta nafarrek ez zutela behar defendatzen zuen, jada bazutelako beren komunitatea gobernatzen zuen konstituzio propioa: Foruak. Polverel eta Nafarroako Erresumaren aldarrikapenak porrot egin zuten arren, eta urte askoan ahanzturan egotera pasa ziren arren, argi eta garbi ezberdinak diren nazio eta estatu ideia biren arteko
aurrez aurreko talka honen existentziak haiek sostengatu zituzten oinarri ideologiko eta teorikoak birplanteatzera garamatza.
Talka hau ekidin ezina zen?
Niretzat. BAI. Baina zergatik?
Alde batetik, gatazkaren ezinbestekotasunari dagokionez, ezinbestekoa da Iraultzak tradizio berri batean oinarritutako mundu berri bat eraikitzeko duen asmoa ulertzea. Beraiek Antzinako Erregimenaren tradizioari zuzenean lotuta zeudela uste zuten elementuek, ezin zuten lekurik izan eraikitzen ari ziren Frantzia liberal berri horretan, eta beraz, nafarren eskubideei zegokienez jarrera abolizionista hartzea saihestezina zirudien. Liberalismoaren etorrerak, Antzinako Erregimeneko tradizioei lotutako jarrerekiko enfrentamendu zuzena markatu zuen.
Gatazka hau ez zen bakarrik intelektuala eta legegilea izan, Frantzian aurkitzen dugun bezala, Hego Euskal Herriko gerra karlisten kasua ere aurkitzen dugu, bere lege tradizionalen defentsan, liberalismoaren tradizio uniformatzailearen aurrean.
Bestetik, Etienne Polverel Nafarroako Erresumako sindikoaren jarrerek zergatik huts egin zuten ere galdera aurkitzen dugu. Errealitate konplexuagoa da analisirako, faktore asko hartu beharko bailirateke kontuan. Hala ere, ukaezina den errealitate bat nabarmendu behar da: indarren tamainaren (militarrak, ekonomikoak, politikoak, etab.) artean dagoen aldea frantziaren eta Nafarroa Beherearen artean. Polverelek defendatu zituen jarrerak oso onartuak ziren Nafarroa Beherean, posizio kultural eta testuinguru partekatu batetik abiatzen baitziren, tradizio partekatu batetik.
Hala ere, Parisko Asanblada Nazionalera iristeko orduan, tradizio kontrajarriarekin egin zuen topo alderdi askotan, bai frantses itxuratik, bai alderdi liberaletik. Agian, proposamenaren porrotaren zergatiari erantzuteko teoriarik logikoena, ez da Nafarroa Behereko tradizioaren mugak utzi zituenean jada hilda zegoela aitortzea baino konplikatuagoa.
Ondorioak
Ikusi dugun istorioak Baxe Nafarroako autoritateen porrota aurkezten digu, baina ez du ideia hauen porrota ekartzen:
- Foruen balore konstituzionala Espainiar Trantsizioan aldarrikatua izanen da
- Gaur egun, kolore ideologiko desberdina duten alderdiek hori bera defendatzen dute, modu batean edo bestean