Mikel Aranburu txistulari eta txistuaren ikertzaile nekaezinak dio musikari bakar batek jotako flauta eta danbor multzoa, ziurrenik, Erdi Aroko asmakuntza europarra izan zela. Azkar hedatu omen zen kristau eremuetan. Nafarroara goiz iritsi zen Donejakue Bidean zehar, gortean eta plazan dantzari bizia emateko. Denborarekin, herri-tradizioan finkatu zen. Izen desberdinak izan ditu egungo txistulariak: juglare, tanborino, danbolin edo txuntxunero.
Aldaketa tekniko egokiek eta pentsamendu ilustratuari egotz dakizkiokeen musika-orientazio berri batek egungo izaera artistikoaren eta gizarte-egokitzapenaren ateetan kokatu zuten. Hala ere, hemeretzigarren mendeko hiri-modak uko egin zion txistuari dantzarako tresna nagusi gisa, baina ondare immaterialean kokatuta geratu zen. Hala ere, azken mende dinamiko eta konplexuaren ondoren, txistua bizirik iritsi da XXI. mendera bere ezaugarri historikoak mantenduz eta bere esentzia musikalean aberastuz.
Iruñeko Udal Txistulari banda 1942. urtean sortu zen. Langilearen egunean, maiatzaren lehenean egindako udalbatza batean adostu zen bere sorrera. Urte batzuk lehenago, 1923an, Primo de Riveraren diktadurapean saiakera bat egin bazen ere, ez zuen arrakastarik izan. 1942an egindako saiakerak berriz bai. Beraz, udal bandak 86 egin ditu aurten. Bada 2026an, iritsi da udal bandara lehenengo emakume txistularia: Ainhoa Gonzalez. Euskalerria Irratiko Irrintzi Plazan gonbidatu izan dugu.